دل» بر خلاف «فکر» بسیار رقیق است. به عنوان مثال اگر دوستی ده‌ها بار به انسان بد کند باز انسان در مقام تفکر با خود می‌گوید: «چون او دوستم بود و من هم رفیق اویم، این بار هم عیبی ندارد ... من که نمی‌توانم با او قهر کنم.» و بدین ترتیب خود را قانع می‌کند تا این که مبادا به خاطر حرکت او کینه‌ای در دلش پدید آید. ولی دل را نمی‌توان قانع کرد. زیرا آنچه که روی آوردن دوباره‌اش بعد از برگشتن از کسی، کار مشکلی است؛ لذا راه دل گرچه نزدیک‌ترین راه است اما بسیار باریک و تاریک و پر زحمت است. راه فکر مسیرش طولانی و پر پیچ وخم است اما در عین حال طریقش بسیار آسان‌تر است. در مقابل، راه دل نزدیک است، چون به محض این که «دل» به حق توجه کند او نیز می‌آید و جای می‌گیرد. اما آن‌قدر رقیق و باریک است که به کوچک‌ترین آلودگی، «حق» می‌رود. زیرا حتی می‌شود که به محض این که «دل» به حق توجه کند او نیز می‌آید و جای می‌گیرد. اما آن‌قدر رقیق و باریک است که به کوچک‌ترین آلودگی، «حق» می‌رود. زیرا حق می‌خواهددر دل آشیانه کند و از آنجا که او واحد است، لذا برای خود در دل شریک نمی‌پذیرد. چنان که امام صادق علیه‌السلام فرموده است: «القلب حرم الله فلا تسکن فی حرم الله غیر الله.» {صدوق (ابو جعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی)، جامع الاخبار} و نفرمود: العقل حرم الله، فکر حرم خدا نیست زیرا چه بسا انسان در مرحله‌ی فکر هم با خدا باشد و هم با غیرخدا برخلاف دل که یا باید با خدا باشد و یا با غیر خدا.

حضرت استاد علامه-روحی فداه- در باب هفتم دفتر دل حدیث مذکور را چنین به نظم در آورده‌اند:

بیا بشنو حدیث عالم دل ز صاحبدل که دل حق راست منزل

امام صادق آن بحر حقایق چنین در وصف دل بوده‌است ناطق

که دل یکتا حرم باشد خدا را پس اندر وی مده جا ماسوا را

در شرح ابیات فوق چنین گفته‌ایم: در دل مؤمن جا برای غیر نیست، زیرا دلِ‌دار مؤمن غیور است که با تجلی غیرش غیری را در جهان دل مؤمن نگذارد.

سِرّ اینکه در دل مومن غیر حق را جایی نیست آن است که او با غیرت الهی و ظهور عزّت و سطوت و عظموت حق در همه کلمات وجودی که محلّ تجلّی انوار حقه‌اند، به یک وجود لایتناهی وصول یافته است که سلطان وحدت شخصی سعی و صمدی وجود واجب را نظاره‌گر است که «هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ». {حدید/4}